Betri lífskjör og samkeppnishæft atvinnulíf
Tvöfaldur ávinningur evrunnar: losna við kostnað krónunnar og fá ávinning evrunnar
Í þessu rannsóknarriti eru teknar saman rannsóknir, opinber gögn og reynsla Íslands og annarra ríkja af örmynt. Þar er einnig birt ný rannsókn um tvöfaldan ávinning aðildar að ESB og evru: að losna við kostnað krónunnar og njóta ávinnings evrunnar. Markmiðið er að veita skýrar og gagnreyndar upplýsingar sem styðja upplýsta umræðu um framtíð Íslands. Fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst er mikilvægt að skilja hvað felst í því að segja NEI og hvað gæti falist í því að segja JÁ
Sjá neðar
Helstu umfjöllunarefni
Sérstök nýjung rannsóknarritsins er CONA/BOA-greining
CONA, Cost of Non-Adoption, metur kostnaðinn við að halda áfram með íslensku krónuna, en BOA, Benefit of Adoption, metur mögulegan ávinning af upptöku evru. Greiningin nær meðal annars til skulda, endurfjármögnunar, gengisáhættu, fjárfestingargetu og eignavirðis. Meginatrið hér er að vaxtamunur, gengisáhætta o.fl. slík atriði eru ekki fræðileg hugtök, heldur raunverulegur og mikill rekstrarkostnaður hjá öllum aðilum.
Heildarávinningur hagkerfisins
Samkvæmt þessu mati er kostnaður krónunnar fyrir hagkerfið áætlaður 967–1.215 milljarðar króna, eða um 22–27% af landsframleiðslu, en mögulegur ávinningur evrunnar 517–739 milljarðar króna, eða um 12–16% af landsframleiðslu. Heildarstærðargráða kerfisáhrifanna er því metin 1.484–1.954 milljarðar króna, eða um 33–43% af landsframleiðslu.
Tekið er fram að þetta er ekki sama og 33–43% árlegurhagvöxtur heldur breitt mat á áhrifum á verðmætasköpun, fjármagnskostnað, áhættu og efnahagsreikninga. Þess fjárhæð er jafn mikil og 10-15 Landsspítalar, 20-30 þús. íbúðir (á 60 m. kr) og 30-40 jarðgöng – árlega!
Heildarávinningur heimila
Áhrifin á heimili gætu einnig verið mjög veruleg. Samkvæmt forsendum ritsins gæti heimili með 50 milljóna króna lán haft um 250 þúsund krónum meira á mánuði, eða um 3 milljónum króna meira á ári og kaupmáttur þess aukist um allt að 25%.
Heimili með 80 milljóna króna lán gæti samkvæmt sömu forsendum haft um 354–396 þúsund krónum meira á mánuði, eða 4,25–4,75 milljónum króna á ári, og kaupmáttur þess aukist um allt að 45%.
Jafnvel skuldlaus heimili gætu samkvæmt mati ritsins fengið 10–20% aukinn kaupmátt vegna lægra verðlags og stöðugra efnahagsumhverfis.
Heildarávinningur ríkisins
Fyrir A-hluta ríkissjóðs er mögulegur heildarávinningur af lægri fjármagnskostnaði og stöðugri gjaldmiðlimetinn 125–195 milljarðar króna á ári. Þar af er áætlaður kostnaður krónunnar 99–138 milljarðar króna, en viðbótar ávinningur evrunnar 27–55 milljarðar króna.
Ef notað er gróft kostnaðarmat til skýringar mætti einnig segja að einungis helmingur þessa fjárhæðar 85 milljarðar króna gætu staðið undir: um 500–650 kílómetrum af vegum með olíumöl, eða um 300–400 kílómetrum af malbikuðum vegum, (stór hluti Reykjavik - Akureyri) eða um 1.800 hjúkrunarrýmum, ef miðað er við 47 milljónir króna á hvert rými – árlega.
Heildarávinningur fyrirtækja, sveitarfélaga og landbúnaðar
Rannsóknarritið sýnir einnig að áhrifin gætu náð þvert á atvinnulífið. Mögulegur ávinningur er meðal annars metinn 7–9% af veltu fyrir stórt hótel, 5–9% fyrir stórt flugfélag, 4–6% fyrir stórt sjávarútvegsfyrirtæki, 10–13% fyrir meðalstórt iðnfyrirtæki, 7–15% fyrir byggingarfyrirtæki og 17–26% fyrir stórt orkufyrirtæki.
Fyrir meðalstórt kúabú er matið 8–18,5% af veltu, fyrir meðal sauðfjárbú 5,2–23% , stórt kjúklingabú 2,3-3,4% af veltu, stórt svínabú,1,5-2,5% af veltu og stórt ylræktar-, grænmetis- og ferðaþjónustufyrirtæki 4,5-5,9% af veltu. Fyrir sveitarfélög væri ávinningurinn um 9–22% af tekjum.
Efnahagslegur ávinningur af aðild að ESB og evru - er margfalt meiri en framlag Íslands til ESB
Í rannsóknarritinu er efnahagslegur ávinningur ESB-aðildar og evru metinn 11–18% af landsframleiðslu, eða 495–810 milljarðar króna á ári, miðað við landsframleiðslu ársins 2024.
Miðað er við sambærilegar rannsóknir erlendis.
Mögulegt brúttóframlag Íslands til ESB er hins vegar metið 0,9–1,1% af landsframleiðslu, eða 40,5–49,5 milljarðar króna, en nettó framlagið 0,33–0,55%, eða 15–25 milljarðar króna á ári.
Miðað við forsendur ritsins gæti ávinningur verið um fimmtánfaldur miðað við brúttóframlag og allt að þrjátíufaldur miðað við nettóframlag.
Aðild að ESB og evru er risaskref fyrir: efnahagslegt, stjórnunarlegt, öryggistengt og varnartengt sjálfstæði þjóðarinnar
ESB-aðildgæti aukið raunverulegt sjálfstæði Íslands. Í dag tekur Ísland upp stóran hluta ESB-regluverks í gegnum EES (75-80%), en án atkvæðisréttar við lokaákvarðanir. Það er áhrifaleysi og skerðing á sjálfstæði í milliríkjasamningi.
Með aðild fengi Ísland sæti við borðið og meira stjórnunarlegt sjálfstæð. Evran mun einnig lækka vexti og fjármagnskostnað og auka þannig efnahagslegt sjálfstæði. Auk þess sem Ísland fengi aðgang að ýmsum atriðum er varðar öryggi og varnir. Aðild að ESB myndi einnig auka öryggistengt og varnartengt og sjálfstæði.
Í heildina myndi efnahagslegt, stjórnunarlegt, örggistengt og varnartengt sjálfstæði þjóðarinnar því aukast verulega.
Fjallað eru um helstu 48 niðurstöður ritsins
Fjallaðer um fjölmörg önnur atriði í skýrslunni, sem gert er grein fyrir í 48 flokkum í niðurstöðum.
Þar má nefna: alþjóðavæðing breytti forsendum Íslands, hrunið 2008, gjaldmiðilsrýrnun sem ósýnileg eignaupptaka, lærdómur innlendra og erlendra skýrslna, Brexit sem viðvörun fyrir Ísland, gjaldþrotasaga flugfélaga er alvarleg áminning um skaða krónunnar, veikur hlutabréfamarkaður er viðvörun um krónuhagkerfið, kjarasamningar 2028, Schengen: leiðrétting á stjórnunargöllum EES, vexti og atvinnu innan ESB, viðhorf fyrirtækja og einstaklinga á kostnaði krónunnar - sagan endalausa, vaxtalækkun getur hafist áður enevran er tekin upp, aðferðir til að gera flókna umræðu skýrari – SVÓT og 6 hatta greiningu og gefum ekki leikinn fyrirfram.
Hverjar verða afleiðingarnar ef sagt verður NEI
Fjallað er um afleiðingar NEI: gríðarlegan árlegan fórnarkostnað að upphæð 1.484–1.954 milljörðum króna á ári, sem jafngildir 124–163 milljörðum á mánuði, 29–38 milljörðum á viku, 4-5,4 milljörðum á daga og 169–223 milljónum á hverri klukkustund. Kostnaðurinn samsvarar 10,6–14 milljónum króna á hvert heimili og 3,8–5 milljónum á hvern íbúa á ári.
Landið yrði auk þess lokað innan krónunnar næstu 20-30 árin, þar sem ekki verður hægt að hefja viðræðum við ESB að nýju fyrr en eftir langa tíma.
Verði krónan áfram getur hún einnig magnað ný ytri og innri áföll s.s. vegna eldgosa, í enn stærri efnahagsáföll vegna gengisfalls með meiri verðbólgu-, vaxta- og skuldaáfalli.
1. Tjón hrunsins 2008 - fjárhaglsegt, félagslegt og heilsufarslegt áfall - evran er þjóðaröryggismál
Kostnaður krónunnar og áhrif hennar á hagkerfið. Sjá kafla XI í aðalskýrslu, bls. 108.
3. Sögulegt samhengi - sjálfstæðið byggðist á opnun en ekki einangrun
Hvað gerðist og hvaða lærdóma má draga af reynslunni. Kafli IX, bls. 79.
5. Hátt verðlag, háir vextir og skertur kaupmáttur
Áhrif vaxtastigs á verðlag. Kafli XX, bls. 293.
7. Kjarasamningar 2028 og evra - gríðarleg kaupmáttartækifæri
Stór gjaldmiðill - evran - umbreytir forsendurm kjarasamninga. Kafli XXXVIII bls. 521.
2. Lærdómur frá innlendum og erlendum skýrslum
Kostir, áskoranir og alþjóðlegur samanburður. Kafli XIV bls. 181.
4. Alþjóðleg samkeppnishæfni Íslands
Dragi skýrslan og Ísland: framleiðni, samkeppnishæfni og kostnaður krónunnar. Kafli XXX bls. 338.
6. Vextir - Vaxtalækkun getur hafist áður en evran er tekin upp
Lækkun vaxta hefst með trúverðuglegri leið að ESB og evru. Kafli XVIII bls. 257.
8. Ný tækifæri innan ESB -ráðherraráðið, framkvæmdastjórnin og Evrópuþingið
Sóknarfæri á mörHvað eru gum sviðum. Kafli XLIII, bls 549.
Umsagnir
Katrín Ólafsdóttir
Doktor í hagfræði og dósent í hagfræði, við viðskipta- og hagfræðideild Háskólans í Reykjavík
"Hér er um að ræða áhugaverða umfjöllun um framtíðarmöguleika Íslands með inngöngu í ESB og upptöku evrunnar. Það er víða leitað fanga, í fræðilegar heimildir, skýrslur og almenna umfjöllun. Þetta er ítarlegt rit sem lýsir vel kostnaði og áhættu af krónunni í samanburði við evruna. Höfundurinn liggur ekki á skoðun sinni, en færir fyrir henni sannfærandi rök."
Pétur J. Eiríksson
Hagfræðingur og fyrrverandi framkvæmdastjóri hjá Icelandair
„Af breiðri reynslu og fræðilegum metnaði tekst Baldur á við tvær af mikilvægustu spurningum okkar samtíma - er gagn af íslenskri krónu í opnu markaðssamfélagi og er Íslandi betur borgið utan Evrópusambandsins? Með sannfærandi rökum er svar hans nei.“
Bolli Héðinsson
Hagfræðingur og formaður bankaráðs Seðlabanka Íslands
„Einstök og upplýsandi samantekt um reynsluna af krónunni og það sem skrifað hefur verið um valkosti Íslands í gjaldeyrismálum. Höfundur tiltekur fjölda dæma frá liðnum árum þar sem hefði mátt forða erfiðleikum sem rekja má beint til krónunnar.“
Þórður Magg
Atvinnurekandi
„Eftir lestur þessa rits, sem er bæði vandað og afar læsilegt, verður niðurstaðan skýr: Helstu röksemdir fyrir áframhaldandi krónukerfi standast ekki faglega skoðun. Efnið er sett fram á faglegan, skiljanlegan og sannfærandi hátt og sýnir með skýrum rökum hversu mikinn og langvarandi kostnað krónan leggur á heimili, fyrirtæki og þjóðarbúið í heild. Ávinningurinn af evrunni bætist síðan við og mikilvægt er að taka fullt tillit til hans. Vegferðina til betri lífskjara verðum við að meta á faglegan og yfirvegaðanhátt. Þjóðin og framtíð hennar eiga það skilið.“
Þorvaldur Gylfason
Prófessor Emeritus, Háskóla Íslands, og fv. gistiprófessor í Princeton-háskóla
”Traust rök, réttar niðurstöður”
Davíð Þór Björgvinsson
Lögmaður á Thales lögfræðiþjónustu og fyrrverandi dómari við Mannréttindadómstól Evrópu
„Í ritinu eru á sannfærandi hátt fjallað um galla íslensku krónunnar og kosti þess að taka upp evru. Frá lögfræðilegu sjónarmiði áhugavert að velta því fyrir sér rýrnun gjaldmiðils út frá vernd eignarréttinda í mannréttindarétti kunni og hvort þær vangaveltur kunni í framtíðinni að leiða til frekari umræðu um mörkin milli almennrar efnahagsstjórnunar annars vegar og verndar raunvirðis eigna hins vegar. Sú spurning hefur enn ekki fengið afgerandi svar í dómaframkvæmd, en hún stendur engu að síður á áhugaverðum mörkum hagfræði, stjórnskipunarréttar og mannréttindaréttaverndar.“
Nytsamlegar greinar
Hér mér finna ýmis greinar sem tengjast umræðuni
Höfundur ritsins, Baldur Pétursson
Baldur Pétursson hefur meira en 35 ára reynslu af opinberri stjórnsýslu, stefnumótun, alþjóðasamstarfi, fjármálum og þróunar-, uppbyggingar- og endurreisnarverkefnum, bæði á Íslandi og erlendis. Starfsferill hans spannar ábyrgðarstörf á sviði atvinnumála, samkeppnishæfni, orkumála, EES, byggðaþróunar, alþjóðlegra fjármála og endurnýjanlegrar orku.
Áralangur áhugi á efnahagsmálum, samkeppnishæfni og framtíð Íslands varð kveikjan að þessu riti. Markmiðið er að leggja fram gögn, rannsóknir og sögulega reynslu sem geta stuðlað að upplýstri umræðu sem gætu bætt lífskjör, aukið samkeppnishæfni atvinnulífs og bætt stöðu Íslands í alþjóðlegu samhengi.
Ritið er tileinkað öllum þeim sem hafa borið efnahaslegar og félagslegar byrgðar íslensku krónunnar, fyrr og síðar. Tilgangurinn er að skýra valkosti þjóðarinnar, meta hvernig létta megi byrðum af fólki, heimilum, fyrirtækjum, ríki og sveitarfélögum og efla upplýsta og málefnalega umræðu um ESB-viðræður og upptöku evru.
Upplýst fagleg og málefnaleg umræða um stefnumörkun þjóðarinnar, má líta á sem mikilvægan og nauðsynlegan öryggisbúnað í siglingu þjóðarskútunnar.